Əlcəzair zindanındakı Cəmiləyə Bakıdan gedən heyva payı...

“Ürəyi sınmasın deyə
Heyva payı aparıram Cəmilədən Cəmiləyə...”
Bu misralar təkcə poetikasına görə yox, həm də yaratdığı vizual kompozisiyasına görə də cazibədardır. Misraların yer aldığı “Ərəb qızı Cəmilə” şeiri nə qədər qəribə səslənsə də, tanınmış hüquqşünas İkram Kərimovun cinayət işləri və xatirələrinin toplandığı “Zirvədən zirvəyə” kitabındadır - şeirin müəllifi də Əfrayıl Məhərrəmov...
Bəzən düşünürəm ki, İkram Kərimov əslində yazıçı olmalı idi... Bəlkə də elə yazıçıdır. Çünki kitablarındakı xatirələri sadəcə bir hüquqşünasın memuarları, müstəntiqin istintaq zamanı başına gələnlər barədə qeydlər hesab etmək olmaz. Məsələn, onun kitabında qəribə itlər, ilanlar haqqında da əlavə məqalələr var... Əslində, əsl müstəntiq elə yazıçıdır. O, hər naməlum cinayətin izinə düşə bilmək üçün mütləq həmin hadisəni beynində uydurmalıdır, ssenari qurmalıdır. Hətta hər hadisə haqqında bir yox, bir neçə hekayə yazmalıdır ki, biri səhv çıxdıqda kitabı yarımçıq qalmasın...
Əfrayıl Məhərrəmov adlı unudulmuş şairi də hüquqşünas İkram Kərimovun kitabında tapmaq, əslində, təsadüf deyil. Ancaq qəribəsi budur ki, ədəbiyyat kitabında, bədii toplularda adı olmalı adam kriminal kitabda qarşımıza çıxır. Əfrayıl Məhərrəmovun adını internet resurslarında dəfələrlə axtarsam da, onun bir dənə də olsun şeirini tapa bilmədim. İnternetdə adına da yalnız bir müəllifin - Allahverdi Eminovun məqaləsində rast gəlirik - həmin dövrün bir neçə digər şair və yazıçıları ilə paralel... Sadəcə adı çəkilir, başqa heç nə... Gənc ölməsinin səbəbi, başqa hansı şeir və mətnlərin müəllifi olması barədə heç yerdə məlumat yoxdur.
“Ərəb qızı Cəmilə” isə 1961-ci ildə yazılıb. Təkcə bu şeirindən bilmək olur ki, şair peşəkar qələm sahibi olub. Nakam həyatına rəğmən artıq püxtə bir imza kimi diqqət çəkir, bir şeir içində bir poemanı sığışdıra bilir. Bu şeir yazılanda Əlcəzair müstəqillik uğrunda savaşda idi. Fransızlar bu ərəb ölkəsinin müstəmləkəçilikdən qurtulmasına razı deyildi. 1954-cü ilin noyabrın 1-i “ərəb son baharı” başlayır...
Əlcəzair ərəbləri azadlıq uğrunda 8 il mübarizə aparır və 1962-ci ildə Fransa Prezidenti Şarl de Qoll Əlcəzairin müstəqilliyini tanıyır...
Əlcəzairin müstəqillik davası apardığı illərdə azadlıq mübarizi olan Cəmilə adlı ərəb qızı həbs edilir. Ərəblərin azadlıq simvoluna çevrilən Cəmilənin həbsinə qarşı ilk üsyan edən qələm adamları olur. Məğrur Cəmilənin acı taleyi Əlcəzairdən 7 üfüq bu tayda, Azərbaycanda cavan bir oğlanı sarsıdır. Bu dünyada qazana bildiyi yeganə ad “gənc şair” olan, elə gənc şair kimi də dünyadan köçən Əfrayıl Cəmilənin taleyini öz ailəsinin faciəsi kimi qələmə alır. Cəmiləni “zindandan çıxarıb” anasının və bacısının yaşadığı damın altına gətirir. Ondan anası və Cəmilənin adaşı olan bacısı ilə bir ailənin içində söz açır.
Az sonra təqdim edəcəyim şeirdən də bəlli olur ki, Əfrayıl özü Cəmilədən anasına o qədər danışıb ki, artıq bu ərəb qızı anası üçün də vazkeçilməz bir ailə üzvünə çevrilib. 1961-ci ilin aprelində Azərbaycan jurnalının 4-cü sayında çap olunan Əfrayıl Məhərrəmovun həmin şeiri bu gün də aktualdır. Çünki bu gün də müsəlman dünyası salamat deyil. Yenə cəmilələr ya edam edilir, ya zindandadır, ya da evinin 4 divarını özünə zindan edərək qorxudan çölə çıxa bilmir. Əlcəzair müstəqillik qazansa da, Cəmilələr hələ də xoşbəxt deyil...
Nə zamandır institutdan evimizə qayıtmışam,
Sona yetdi tətil vaxtı, getməliyəm mən bu axşam.
Dönə-dönə
sual verir anam mənə,
Cavabımdan şair kimi fikrə gedir o bir qədər,
Yorur onu düşüncələr...
O, hal-əhval tutur yenə ərəb qızı Cəmilədən,
Elə bil ki, bir sinifdə oxuyuram o qızla mən
Elə bil ki, kədərindən, qəzəbindən yanasıdır,
Elə bil ki, Cəmilənin anasıdır.
O danışır yana-yana:
- Oturmuşuq yaraşıqlı evimizdə oğul, ana.
Çarpayısız yatmaq olmur bircə anda,
Eh, görəsən o qız necə yatır daş zindanda?!
Kiçik bacım Cəmilə də yaxın gəlir mənə sarı,
Qoyur mənim bağlamama gətirdiyi heyvaları.
- O qıza pay apar - deyə.
(O qızın kim olduğunu deməmişəm Cəmiləyə)
- Qayıdanda evimizə,
O qızı da gətir bizə.
Bəs o bizə gəlməyəcək?
Fikrim onda ola-ola
Düşdüm yola.
Ürəyi sınmasın deyə
Heyva payı aparıram Cəmilədən Cəmiləyə...
Ötdü payız...
Gəldi bahar.
Fikirlərim yad ellərdə Cəmiləni gəzə-gəzə
Başa vurub təhsilimi qayıdıram evimizə...
Qatar gedir, xəyal məni hey aparır uzaqlara,
Bizdən uzaq bir diyara...
Cəmiləyə necə deyim Cəmilə bir məhbəsdədir?
Qəfəsdədir.
Necə deyim Cəmiləyə qəfəs nədir? Məhbəs nədir?
Desəm onun vətənində, körpə bacım, dava gedir,
Gərək başa salam onu qırğın nədir, dava nədir.
Qatar gedir, düşündükcə ocaq kimi yanır sinəm,
Cəmilədən Cəmiləyə, görəsən, nə deyəcəyəm?
Sərdar Amin
Xüsusi olaraq “Qafqazinfo” üçün
Fotoda: Əfrayıl Məhərrəmov